Over orde en ordening vanuit systemisch perspectief

Orde. Het is zo’n woord dat je niet alleen begrijpt, maar ook voelt. Alsof er iets zakt wanneer je het uitspreekt. Alsof er ruimte ontstaat. Misschien denk je aan een opgeruimd huis, een lege inbox of een agenda zonder rode uitroeptekens.

Maar orde gaat over veel meer dan dat. Het raakt iets fundamenteels. Iets menselijks. Iets wat te maken heeft met je plek innemen, met verantwoordelijkheid en met innerlijke rust.

Orde komt van ordening. Inordenen is een oud Nederlands woord dat bijna verdwenen is uit onze dagelijkse spreektaal. Het betekent: invoegen in de rij. Je plek vinden. Niet voordringen, niet verdwijnen, maar daar staan waar je hoort te staan.

• “Breng het op orde.”

• “Zorg dat het afkomt.”

• “Ik ben in orde, ik ben oké.”

Misschien is gelukkig zijn wel niets anders dan ervaren dat je mag zijn waar je bent, zonder te hoeven schuiven.

Wat is orde eigenlijk?

Wat maakt orde zo belangrijk? En waarom kunnen mensen er zo diep aan gehecht zijn?
Vanuit het systemisch perspectief waarmee ik naar de wereld kijk, is ordening een basisprincipe. Elk systeem — een familie, een organisatie, een samenleving — kent een natuurlijke ordening.

Iedereen heeft daarin een plek. Als die plek klopt, ontstaat er rust. Als die plek wordt ingenomen door iemand anders, of als iemand zijn plek niet kan of mag innemen, raakt de orde verstoord.

In familieopstellingen gaat het in essentie steeds hierover: het zichtbaar maken van een verstoring in de ordening en het herstellen daarvan. Dat klinkt groot, maar is vaak verrassend eenvoudig.

Iemand draagt iets wat niet van hem of haar is. Iemand staat te ver naar voren of te ver naar achteren. Iemand is te groot geworden, of juist te klein.

Het systeem voelt dat feilloos.

Orde herstellen begint waar verantwoordelijkheid wordt genomen.

Orde en ordening in familiesystemen

In een familiesysteem zie je vaak dat kinderen onbewust taken overnemen die niet bij hen horen. Ze gaan zorgen voor een ouder. Ze dragen verdriet, schuld of schaamte die eigenlijk een generatie hoger thuishoort.

Dat gebeurt niet uit keuze, maar uit loyaliteit. Uit liefde.

Maar liefde die ten koste gaat van de ordening, kost uiteindelijk iedereen energie.

Orde herstellen betekent dan niet dat iemand “schuld” heeft. Het betekent erkennen wat er is gebeurd. Zien wie erbij horen. Ook degenen over wie niet wordt gesproken.

Wanneer orde wordt verstoord in organisaties

Diezelfde systemische ordening zie je ook terug in organisaties. Ook daar raakt de orde verstoord wanneer mensen niet (meer) op hun plek staan. Bijvoorbeeld als:

• Een medewerker leiding gaat geven aan zijn manager.

• Je leidinggevende zich opstelt als collega.

• Verantwoordelijkheden verschuiven zonder dat iemand dat benoemt.

Organisatieopstellingen laten feilloos zien waar de ordening schuurt. Mensen voelen dat meestal al lang, vaak eerder in hun lijf dan in hun hoofd. Onrust, vermoeidheid, irritatie of uitval zijn signalen dat de orde niet meer klopt.

Wanneer orde wordt misbruikt

Orde kent ook een schaduwkant. Dat zie je scherp terug in oorlogstijd. De serie over de oorlog in Nederlands-Indië, met de bekentenis van Joop Hueting over oorlogsmisdaden, laat dat pijnlijk zien.

“De orde herstellen” wordt dan een rechtvaardiging voor macht, onderdrukking en geweld. Lees meer in dit artikel van de Vara.

In zulke situaties wordt orde gelijkgesteld aan controle: alle deelnemers in het systeem naar jouw hand zetten. Daarmee verdwijnt gelijkwaardigheid. En juist dan wordt de ordening fundamenteel verstoord, ook al wordt het woord orde gebruikt om het te legitimeren.

Orde is dus niet eenduidig. Het hangt af van waar je staat.
Sta je midden in het systeem en probeer je de orde te bepalen?
Of zoom je uit, neem je een helikopterview en kijk je van afstand waar de ordening werkelijk is ontspoord?

Collectieve verantwoordelijkheid en de doorwerking van de oorlog

Opmerkelijk is de reactie van Nederland op de verwoestende tsunami op 26 december 2004 in “ons” Nederlands-Indië. Met afstand bood Nederland met onder meer de grootste Giro555-actie ooit in Nederland, relatief veel hulp.

Dat roept bij mij de vraag op of er in het collectieve systeem misschien iets knaagt. Een onuitgesproken weten dat ‘wij’ ooit de orde met voeten hebben getreden en daar nooit werkelijk verantwoordelijkheid voor hebben genomen.

Systemen vergeten niets. Wat niet wordt erkend, blijft werkzaam.

Het is inherent aan het mens-zijn dat we te maken hebben met beide zijden van de dader-slachtoffer-munt. Het is een illusie te denken dat iemand uitsluitend dader of uitsluitend slachtoffer kan zijn. Wat het verschil maakt, is de bereidheid om verantwoordelijkheid te nemen.

Geheimen verstoren de ordening

Daar waar geheimen ontstaan in een systeem, wordt verantwoordelijkheid vermeden. Iets wordt verzwegen, toegedekt of verzacht. En ogenschijnlijk lijkt daarmee de rust te zijn hersteld. Maar dat is schijn.

Geheimen halen mensen van hun plek. Ze zorgen ervoor dat anderen onbewust gaan dragen wat niet van hen is. Die last wordt vaak generaties later pas voelbaar. In de vorm van onverklaarbare zwaarte, herhalende patronen of een diep gevoel van “niet op mijn plek zijn”.

Wat niet wordt erkend, blijft in systemen doorwerken

Familieopstellingen en het herstel van orde

In familieopstellingen werk ik met precies deze verstoringen in de ordening. Met dynamieken die soms pas generaties later zichtbaar worden en aangekeken kunnen worden. Miskramen en abortus. Doorgeboren kinderen. Nederlandse dienst bij de SS. Zelfmoord. Alcoholisme. Misbruik in al zijn vormen.

Er is veel verzwegen. Niet uit kwaadwillendheid, maar uit overleving. En toch werkt het door. Het is dan ook geen toeval dat de oorlog — ook die in Nederlands-Indië — nog steeds zo voelbaar is in het heden.

Zolang de orde niet wordt hersteld, blijft het systeem spreken.

Orde herstellen is een daad van moed

Orde herstellen betekent niet goedpraten wat er is gebeurd. Het betekent erkennen wat er wás. Zien wie erbij horen. Iedereen zijn plek teruggeven. Ook dat wat pijnlijk is. Juist dat.

Het vraagt moed om te stoppen met dragen wat niet van jou is. Om verantwoordelijkheid te nemen voor je eigen gedrag, individueel én collectief. Maar precies daar ontstaat ruimte.

Als alles op orde is, kun je pas gelukkig zijn.
Niet omdat het leven dan probleemloos is, maar omdat je niet langer vecht tegen wat is. Je staat in de rij. Op jouw plek. En dat voelt — diep vanbinnen — als thuiskomen.

En misschien is dat wat geluk werkelijk is: niet meer zoeken, maar er zijn.

Als orde en ordening gaat over een eigen plek hebben, maar vooral een eigen plek innemen dat kan dit blog vragen oproepen. Vragen die een uitnodiging zijn om te onderzoeken. Weet je welkom!

Plan nu jouw contactmoment:

Deze blog is wellicht voor jou interessant: